Özet
Bir işletme için bakım-onarım faaliyetinin planlanmış ve kontrol edilebilir durumda olması çok önemlidir. Bakım-onarım faaliyetinin verimliliği işletmenin üretim verimliliğini direkt etki eden önemli noktalardan biridir. Bu nedenle, işletmede oluşabilecek arızaların öngörülerek gerekli planlamanın yapılması esastır. Günümüzde ISO yönetim sistemi standartlarında yapılan yeni revizyon ile getirilen risk temelli düşünme mantığı da konunun önemini göstermektedir. Bu nedenle oluşturulacak etkin bir bakım-onarım süreci/süreçleri ile sistemin efektif yürütülmesi gerekmektedir. Bu bildiride etkin bir bakım yönetim sisteminin uygulanması için önemli bazı kritik noktalardan bahsedilmiş ve yürütülmesi için profesyonel bir yazılımın kullanılması gerektiği öngörülmüştür.
1. Giriş
İşletmelerde hedef minimum duruşlarla kesintisiz üretimi sağlamak ve en kısa sürede, bir seferde, doğru şekilde üretimi gerçekleştirip müşteriye göndermek ister. Hatta bunun için kalite performans göstergelerinin içinde çevrim süresini içeren veriyi takip eder. Bu nedenle makine parkurunda bulunan üretim makinelerinin plansız duruşları büyük önem arz eder.
Plansız duruşlar üretim ve enerji gereksinimlerinin karşılanamamasının dışında makine arızaları kaynaklı oluşmaktadır. Bu nedenle işletmelerde bakım-onarım faaliyetlerinin planlanması ve yürütülmesi önemlidir. Bakım-onarım faaliyetlerinin etkin bir şekilde yürütülmesi için planlanan bakım faaliyetlerinin doğru ve verimli olması gerektiği gibi planlandığı tarihte gerçekleştirilmesi gerekir. Bunun için her işletmenin kendi mekanik bakım ve elektrik bakım personeli tarafından en az 2 süreç ile yürütülmektedir. Bu süreler; Arızi Bakım ve Periyodik Bakım süreçleridir. Gün geçtikçe kendini geliştiren işletmeler Kestirimci Bakım ve Otonom Bakım faaliyetlerini de yürütmektedir.
2. Bakım Sistemi
2.1. Otonom Bakım
Makine operatörlerinin kendi kullandığı üretim makinesinde basit el aletleri kullanarak gerçekleştirdiği temizlik, yağlama, kontrol gibi rutin bakım faaliyetidir. Bu bakım ile makine operatörünün kendi makinesine daha büyük sahiplenme hissi vererek makinesini daha iyi tanımasını sağlar, kritik sorunlar oluşmadan önce erken tespit etmesini sağladığı gibi bakım personeli üzerindeki yoğunluğu da azaltmaktadır.
2.2. Periyodik Bakım
İşletmeler kendi makine parkurundaki makinalar ile ilgili bakım programları oluştururlar. Bu programlar oluşturulurken makine katalogları, tedarikçi önerileri, ekipman ömürleri ve yaşanmış tecrübeler dikkate alınır. Makine parkurundaki her bir makine için oluşturulan bu periyodik bakım-zaman çizelgesi kullanıma alınır. Bu bakım ile birlikte makinaların genel yağlamaları ile birlikte, rulman değişimleri, kayış-kasnak değişimleri, yağ değişimleri, filtre değişimleri gibi bakım faaliyeti yürütülür. Hangi koşulda olursa olsun, makine periyodik bakımında kritik konu, kontrol periyodunun iyi belirlenerek gerçekleştirilecek bakımın zamanında gerçekleştirilmesidir. Bu sayede, plansız arızalı kalma süresi kısaltılmış, üretim kesintisi önlenmiş, üretim maliyetleri de azaltılmış olur.
2.3. Kestirimci Bakım
İşletmelerde yine periyodik olarak yürütülen termal kamera ölçümleri, hava kaçak tespit ölçümleri, kondenstop kaçak tespit ölçümleri, yağ analizleri, ultrasonik cihaz kontrolleri gibi yapılan kontrollerdir. Bu kontroller ile elektrik tesisatı ve panoların, trafoların, elektrik bağlantılarının, kayış-kasnak sistemlerinin, izolasyonlu tüm ekipmanların, rulman gibi döner aksamların, buhar kullanılan noktalardaki kondenstop kaçaklarının, redüktör gibi yağ içinde çalışan ekipmanların sağlıklı çalışmalarının kontrolü sağlanmaktadır. Yapılan kontrol faaliyeti sonucunda çalışan ekipmanların o anki durumları, sağlıklı çalışıp çalışmadıkları, kalan ömürleri, değişim zamanı gibi veriler elde edilmektedir. Bu veriler ile bakım planı yapılarak yine makinaların arızi bakıma düşmeden kontrollü olarak bakımının gerçekleştirilmesi sağlanır. Zaman zaman yapılan bakım bedelleri ciddi rakamlar tutsa da bu ekipmanların önemine göre geri ödeme süresi birkaç ay gibi oldukça kısa sürelerde gerçekleşmektedir.
2.4. Arıza Bakım
İşletmeler her ne kadar periyodik bakım, kestirimci bakım, otonom bakım gibi bakım uygulamalarını yapsa da önlenemez durum olan arızalar gerçekleştiğinde arızi bakım faaliyeti yapılır. Yaşanılan bu arızalar ile işletmeler periyodik bakım faaliyetlerini geliştirir. Amaç her zaman arıza olmadan, üretimde kesinti olmadan planlanan zamanlarda bakım faaliyetlerini yürütmek şeklindedir. Aksi halde gerçekleşen arızalar, yedeği olmayan makinalar gibi işletmede kritik pozisyondaki makinalar için oldukça önemlidir. Ayrı bir kriz durumu yönetimi ile kontrollü yürütülür.
Bu bakımda kritik konu gerekli ürün stoğuna sahip olmaktır. Bu ürünler kritik stok konumundadır. Arıza durumunda en kısa sürede yedeği ile değişim gerçekleştirilip makinenin işletmeye verilmesi esastır. Aksi halde makinenin saatlerce/günlerce devre dışı kalması, hatta işletmenin üretim yapamaması durumu ile karşılaşmak içten bile değildir.
3. Bakım Sistemi Yönetimi
Bir bakım faaliyetinde kritik nokta bakım faaliyetinin takibi ve bir önceki bakım faaliyete ulaşılabilir olma durumudur. Bu nedenle makinalarda bakım kartları güncel çalışır konumda kullanılır. Halen arıza bildirimlerinin koçan ile yapıldığı işletmeler bulunmaktadır. Arıza geçmişinin takibi için ise koçanların soft ortama aktarılması yapılır. Bu da ayrı bir işçiliktir.
Günümüz teknolojisinde en sağlıklı çalışma, yapılan yazılımlar sayesinde sistemin yürütülmesidir. Yapılacak yazılım sisteminde veri tabanının oluşturulması ilk adımdır. İşletme parkurunda bulunan tüm makinaların ekipmanları ile birlikte yazılıma eklenmesi, söz konusu makinadaki o ekipman ile ilgili yapılacak faaliyetin kaydı ve takibi açısından önemlidir. İlk alt yapı oluşturulduktan sonra sistemin güncelliği devreye alma/devreden çıkarma faaliyetleri ile sağlanabilir. Yeni bir makine/ekipman parkura girdiğinde yazılıma kaydı yapılarak sisteme dahil edilir, aynı şekilde parkurdan çıkan bir makine/ekipman ile ilgili kalemler yazılımdan çıkarılır. Bu sayede, makinenin/ekipmanın yapılan sözleşmeye göre girdi kontrolünün yapılması sağlandığı gibi, yazılım takip sistemine eklenip/çıkarıldığı, mekaniksel/elektriksel bağlantıların eksiksiz tamamlandığı, eksik noktalar için gerekli faaliyetlerin açıldığı, kalite-çevre-iş güvenliği-enerji gibi işletmenin kritik konularda kontrollerinin yapıldığı (kritik ürünlerin belirlenip satın alınması, oluşabilecek kaçaklar için gerekli tedbirlerin alınması, topraklama bağlantısının yapılması, gerekli enerji ölçüm ekipmanlarının montajlanması gibi) kontrollü ve takibi kolay bir sistem meydana gelmiş olur.
Kurulan işletme altyapısında sistem kontrolü artık yazılım üzerinden geliştirilebilir. Bakım faaliyetleri yazılım üzerinden yürütüldüğü gibi arıza-onarım faaliyetleri de yazılım üzerinden yürütülür. İşletmede çalışan personelden problem yada arıza bildirimi yazılım üzerinden sağlanır. Bildirilen problem üzerinde yapılan uygulama ve kullanılan ekipmanların kaydedilmesi ile makinenin bakım çalışması kaynaklı ne kadar süre üretim yapmadığı, yapılan bakım kaynaklı kullanılan malzemelerin girilmesi ile bakımın maliyeti ve stok takibi gibi işlemler kolayca yürütülebilir. Bu çalışma, alt yapının oluşturulmasında yada girdi kontrolü ile yazılıma girilen stoktaki ürünler ile yapılır hale gelir. Bakım personeli yazılım sayesinde herhangi bir makinedeki gerçekleşen bir arızanın geçmişine de rahatlıkla ulaşabilir hale gelmiş olur.
4. Bakım Sisteminin Geliştirilmesi
Söz konusu sistemde kritik noktalar bakım süresinin ve kullanılan malzemelerin doğru girilmesidir. Bakım süresinin doğru alınabilmesi için makine başı bilgisayarlarına yazılımın yapılması daha doğru olacaktır. Makine operatörü makine duruş yaptığında duruş sebebi seçerek makinenin bakıma başlama zamanını, bakım personelinin de bakım faaliyetinin bitiminde yazılımdan faaliyeti kapatması ile de bakımın bitiş zamanını almak mümkündür.
Kullanılan malzemelerin doğru girilmesi ve bununla birlikte stok takibinin yapılması için 5S sistemi ile barkodlu ürün girdi sisteminin oluşturulması gerekir. Bakım bölümünde oluşturulan 5S sistemi ile barkodlar ürünlerin kaplarına yapıştırılır. Ürünlerin işletmeye girişleri girdi kontrolünde barkod ile yapılır. Bakım faaliyetinde personel stoktaki ürünler listesinden ürün seçmek yerine kullandığı ürünün barkodunu okutarak yazılıma kolay ve hızlı şekilde kaydetmesini sağlar.
Yazılıma üretim ile ilgili verilerin de alınması makine başı bilgisayarlar ile sağlanır. Makinenin enerji tüketim noktalarına montajlanacak sayaçlar ile de makine üretim maliyetine direkt ulaşılır, bakım öncesi/sonrası durum karşılaştırması yapılır, verimli/verimsiz çalışma koşulları belirlenerek kayıplar önlenir.
5. Sonuç
Etkin bir bakım yönetim sistemi için bir yazılım programı kullanmak, hem makine ile ilgili arıza ve bakım geçmişine hızlı ulaşmak, hem de hızlı bir şekilde program oluşturup programı uygulamak mümkün hale gelir. Android ve İOS gibi yazılımlarla mobil ortama yaygınlaştırmak, sahada en hızlı şekilde kayıt aramayı ve kayıt tutmayı sağlar. Kayıtlar ile ilgili çekilecek fotoğraflar ile görsel kayıtlar da eklemek mümkün olur. Bakım/arıza faaliyetinde kullanılan ürünlerin eklenmesi ile stok takibi ve bakım maliyeti verileri anlık oluşur, bakım/arıza kaynaklı üretim kayıpları net bir şekilde elde edilir. Bakım sonrası makineyi işletmeye vermeden önce makinedeki kritik set değerleri/ayarları kontrol formu ile mobil üzerinden yürütülerek bakım/arıza sonrası oluşacak çeşitli problemleri de önleyecek, bakımın etkinliğini arttıracaktır.
Yapılan çalışmalar ile TPM’nin 8 maddesinden 4 ana maddesi gerçekleştirilmiş olur. Kurulan sistem üzerine TPM’nin destekleyici 4 maddesi de eklenerek (erken ekipman yönetimi, kaliteli bakım, eğitim, TPM yönetimi) işletmede TPM hayata geçirilmiş olur. Hızlı raporlama sayesinde hızlı reaksiyon alma, problemlerin erken çözümü , hızlı müdahale gibi faydalar sistem üzerinde analiz edilebilir hale gelir.
6. Teşekkür
Deniz Tekstil San. Tic. A.Ş. Genel Müdür Yrd. Sn. Murat İlhan’a ve Boyahane İşletme Müdürü Sn. İlker Aksu’ya bilgi paylaşımı ve desteklerinden dolayı teşekkür ederim.
7. Kaynaklar
- Alparslan, D. (2005). Toplam Üretken Bakım Yönetimi ve ATİ Gıda Sanayi Ve Ticaret A.Ş.’deki Uygulama. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir
- Fernandez, O., Labib, A., Walmsley, R. and Pretty, D. (2003). A Decision Support Maintenance Management System, International Journal Of Quality & Reliability Management, 20 (8), 965-979.
- Görener, A., Yenen, V.Z. (2007). İşletmelerde Toplam Verimli Bakım Çalışmaları Kapsamında Yapılan Faaliyetler ve Verimliliğe Katkıları. İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 6 (11), 47-63
- Lebib, A. (1998). World-Class Maintenance Using A Computerised Maintenance Management System, Journal Of Quality In Maintenance Engineering, 4 (1), 66-75.
- Patra, K., Tripathy, J.K. ve Choudhary, Dr. B.K. (2005). Implementing The Office Total Productive Maintenance Program. Emerald Library Review, 54(7), 415-424.
- Sun, H., Yam, R. and Wai-Keung, N. (2003). The Implementation And Evaluation Of Total Productive Maintenance (TPM) – An Action Case Study In A Hong Kong Manufacturing Company, International Journal Of Advance Manufacturing Technology, 22, 224-228.
- Tsang, A.H.C., Chan, P.K. (2000). TPM Implementation In China: A Case Study, International Journal Of Quality And Reliability Management, 17 (2), 144-157.